مادده‌ی دوازده‌: داهاته‌كانی ئه‌م ده‌زگایه‌ له‌مانه‌ی خواره‌وه‌ پێك دێت: 1. ئه‌و مزه‌ (رسوم) و قازانجانه‌یه‌ كه‌ له‌ بزاڤه‌كانیه‌وه‌ دێنه‌ ده‌ست. 2. كرێی لانه‌كانی گه‌شتیارییه‌. 3. ئه‌و به‌خشش و یارمه‌تی و دیارییانه‌ش كه‌ به‌پێی یاساو پێڕۆ و رێنماییگه‌لی به‌كار پێشكه‌ش به‌ده‌زگاكه‌ ده‌كرێن. 4. به‌خششی ساڵانه‌و، هه‌ر ده‌رماڵه‌یه‌كی دی كه‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان پێشكه‌شی بكات.

مادده‌ی چوارده‌یه‌م: نه‌قیب ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه‌ی خواره‌وه‌ له‌ ئه‌ستۆ ده‌گرێ. یه‌كه‌م: نوێنه‌رایه‌تی كردنی سه‌ندیكا له‌ لای لایه‌نه‌ دادوه‌ری و كارگێری و سه‌ندیكاكاندا و راستاندنی مامه‌ڵه‌ و به‌ڵگه‌نامه‌كانی تایبه‌ت به‌ سه‌ندیكا، وه‌ بۆی هه‌یه‌ هه‌ندێ له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی خۆی بدا به‌ هه‌ر یه‌كێ له‌ ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌ن كه‌ خۆی ده‌ست نیشانی بكا. دووه‌م: سه‌رۆكایه‌تی كردنی كۆبوونه‌وه‌كانی ده‌سته‌ی گشتی و ئه‌نجوومه‌ن.

مادده‌ی سێزده‌یه‌م: ئه‌نجومه‌ن ئه‌م پسپۆریانه‌ی خواره‌وه‌ ئه‌نجام ده‌دات: 1- كاركردن له‌ پێناو هێنانه‌دی ئامانجه‌كانی سه‌ندیكا. 2- پێشكه‌ش كردنی پێشنیاره‌كان ده‌رباره‌ی هه‌مواركردنی یاسای سه‌ندیكا. 3- جێبه‌جێ كردنی بڕیاره‌كانی ده‌سته‌ی گشتی. 4- دامه‌زراندنی كارمه‌ندان له‌ سه‌ندیكاداو دیاری كردنی كرێكانیان. 5- چاوپێخشاندن به‌ داواكارییه‌كانی چوونه‌ ناو سه‌ندیكا و بڕیاردانی قبووڵ كردنی ئه‌ندامان. 6- دیاری كردنی ئه‌وه‌‌ی نوێنه‌رایه‌تی سه‌ندیكا ده‌كا له‌ لیژنه‌ ره‌سمییه‌كان و ئه‌وانه‌ی تر له‌ بارێك دا كه‌ نه‌قیب نوێنه‌رایه‌تی نه‌كا. 7- هه‌واڵه‌كردنی ئه‌و كێشه‌و شكاتانه‌ی كه‌ بۆی دێن بۆ لیژنه‌ی به‌رزه‌فتی. 8- به‌شداری كردن له‌ پێشكه‌شكردنی پێشنیاره‌كان له‌ باره‌ی ته‌شریعه‌كان و پلانه‌كان و به‌رنامه‌ ته‌ندروستیه‌كان له‌ هه‌رێمدا. 9- ئه‌ندامانی بودجه‌ی ساڵانه‌ و دامه‌زراندنی ژمێریارێكی یاسایی بۆ ووردكاری كردنی حسابكاری دوماهی. 10- خۆئاماده‌كردن بۆ هه‌ڵبژاردن. 11- ته‌ماشاكردنی ده‌ست له‌ كار كێشانه‌وه‌ی نه‌قیب یان بریكاره‌كه‌ی یان هه‌ر ئه‌ندامێكی ئه‌نجومه‌ن یان لیژنه‌كانی سه‌ندیكا. 12- دامه‌زراندن و به‌رێوه‌بردنی یانه‌كانی سه‌ندیكا به‌ گوێره‌ی یاسای به‌رێوه‌بردنی كۆمه‌ڵه‌كان. 13- پێدانی هه‌ندێ له‌ ده‌سه‌لاته‌كانی خۆی به‌ نه‌قیب یا سه‌رۆكی لقه‌كانی سه‌ندیكا له‌ پارێزگاكاندا. 14- سه‌رف كردنی خه‌رجییه‌ پێویستییه‌كان. 15- بڕیار به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگی ئاماده‌بوان ده‌رده‌چێ، له‌ كاتی یه‌كسان بوونی ده‌نگه‌كانیش به‌و لایه‌نه‌ دا ده‌له‌نگێ كه‌ نه‌قیبی تێدایه‌.

مادده‌ی هه‌شته‌م: ده‌سته‌ی گشتی له‌ هه‌موو ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی سه‌ندیكا پێك دێ كه‌ هه‌موو پابه‌ندییه‌كانی خۆیان جێبه‌جێ كردووه‌ به‌ پێی ئه‌م یاسایه‌، وه‌ به‌ باڵاترین ده‌سه‌ڵات ده‌ژمێردرێ، وه‌ به‌ هه‌ر سێ ساڵ جارێك له‌ نێوان مانگی كانوونی دووه‌مدا به‌ بڕیای ئه‌نجوومه‌ن و بانگێشتی نه‌قیب كۆبوونه‌وه‌یه‌كی گشتی ئاسایی ده‌به‌ستێت بۆ هه‌ڵبژاردنی نه‌قیب و هه‌شت ئه‌ندام و دوو ئه‌ندامی یه‌ده‌گ بۆ پركردنه‌وه‌ی ئه‌ندامێتی ئه‌نجومه‌ن و ئه‌ندامانی لیژنه‌ی به‌رزه‌فتی، وه‌ نیسابیش به‌ ئاماده‌بوونی دوو سێیه‌كی ئه‌ندامانی ده‌سته‌ی گشتی ته‌واو ده‌بێ وه‌ له‌ كاتی ته‌واو نه‌بوونی نیسابیش دوای پازده‌ رۆژ له‌ كۆبوونه‌وه‌ی یه‌كه‌م، هه‌ڵبژاردن له‌ هه‌مان كات و شوێندا ئه‌نجام ده‌درێت، ژماره‌ی ئاماده‌بوانیش هه‌ر چه‌ندێك بێت نیساب به‌ ته‌واوی داده‌نرێت.

مادده‌ی نۆیه‌م: مادده‌ی سێزده‌یه‌می یاساكه‌ هه‌موارده‌كرێت و به‌م شێوه‌یه‌ی لێ دێت: یه‌كه‌م: أ- مه‌كته‌بی سكرتاریه‌ت به‌ ده‌سته‌ی گشتی ئه‌نجومه‌نی ته‌نفیزیی یه‌كێتی داده‌نرێت، له‌نێو ئه‌ندامانیشدا دوو جێگر هه‌ڵده‌بژێرێت و كاره‌كان له‌ نێوان ئه‌ندامانیدا دابه‌ش ده‌كات، سه‌رۆكی یه‌كێتی ئاماده‌ی كۆبونه‌وه‌كانی مه‌كته‌بی سكرتاریه‌ت ده‌بێت و به‌ ئاماده‌بوونیشی كۆبوونه‌وه‌ كه‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌و گرێده‌درێت. ب- له‌ مه‌كته‌بی سكرتاریه‌ت ڕه‌چاوی نوێنه‌رایه‌تی نه‌ته‌وه‌كانی توركمان و كلدان سریان ئاشوور ده‌كرێت. دووه‌م: بڕگه‌ی دووه‌م له‌ مادده‌ی سێزده‌یه‌م لاده‌برێت. سێیه‌م: خاڵی پێنجه‌می بڕگه‌ی سێیه‌می مادده‌كه‌ هه‌موار ده‌كرێت و به‌م شێوه‌یه‌ی لێ دێت: 1. كاركردن بۆ به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌لأ سه‌ندیكا و رێكخراوه‌ پیشه‌یی و جه‌ماوه‌رییه‌كانی هه‌رێم و ده‌ره‌وه‌ی، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ خزمه‌ت به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی مامۆستایان و پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ له‌ كوردستان ـ عیراقدا بكات.

مادده‌ی دوازده‌یه‌م: یه‌كه‌م: خاڵی (1) له‌ بڕگه‌ی یه‌كه‌م له‌ مادده‌ی شازده‌یه‌م هه‌موار ده‌كرێت و به‌م شێوه‌یه‌ی لێ دێـت: 1- بڕه‌ پاره‌یه‌ك كه‌ ئه‌ندامان به‌ پێی میكانیزمێكی دیاریكراو له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی ته‌نفیزی ده‌یده‌ن، ئه‌م بڕه‌ پاره‌یه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌ش ده‌كرێت: أ- 70% حه‌فتا له‌سه‌د بۆ حسابی سندووقی بیمه‌. ب- 20% بیست له‌سه‌د بۆ حسابی لق. ج- 10% ده‌ له‌سه‌د بۆ حسابی مه‌كته‌بی سكرتاریه‌ت. دووه‌م: بڕگه‌ی دووه‌م له‌ مادده‌ی شازده‌یه‌م هه‌موار ده‌كرێت و به‌م شێوه‌یه‌ی لێ دێت: دووه‌م: كۆنگره‌ی گشتی چۆنیه‌تی خه‌رجكردن له‌ بڕگه‌كانی (أ، ب، ج)ی یه‌كه‌م دیاری ده‌كات و پێویسته‌ ده‌سته‌ی كارگێری لقه‌كان پابه‌ند بن به‌و رێنماییانه‌ی له‌م باره‌وه‌ ده‌رده‌چن، ولیژنه‌ تایبه‌ته‌كان (لیژنه‌ی بیمه‌ و لیژنه‌ی یارمه‌تیدانی ئه‌ندامان) به‌ مه‌به‌ستی جێبه‌كردنی رێنماییانه‌ پێكده‌هێنرێن. سێیه‌م: بڕگه‌ی حه‌وته‌م هه‌موار ده‌كرێت و به‌م شێوه‌یه‌ی لێ دێت: حه‌وته‌م: رێژه‌ی 10% ده‌ له‌سه‌دی سه‌رچاوه‌ داراییه‌كان كه‌ له‌ بڕگه‌ی یه‌كه‌م (ج) داهاتووه‌ له‌لایه‌ن لقه‌وه‌ بۆ سه‌ر حیسابی مه‌كته‌بی سكرتارییه‌ت ده‌گوازریته‌وه‌.

مادده‌ی پازده‌م : ئه‌گه‌ر ناكۆكی له‌ تایبه‌تمه‌ندیدا كه‌وته‌ نێوان دادگای دادوه‌ریی كارگێڕیی و دادگای شارستانی له‌و باره‌دا، ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ ده‌سته‌یه‌ك داده‌نێ كه‌ له‌ شه‌ش ئه‌ندام پێكهاتبـێ سێ ئه‌ندامیان له‌ دادوه‌ره‌كانی دادگای پێداچوونه‌وه‌ (ته‌میز) ده‌بێ و سه‌رۆكی دادگای پێداچوونه‌ هه‌ڵیان ده‌بژێرێ له‌گه‌لأ سێ ئه‌ندامی تر كه‌ سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌ن له‌ ناو ئه‌ندامانی هه‌ڵیان ده‌بژێری و ده‌سته‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تی سه‌رۆكی دادگای پێداچوونه‌وه‌ كۆده‌بێته‌وه‌ و بڕیاره‌كه‌ش بنبڕویه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌

مادده‌ی په‌نجا وهه‌شته‌م: یه‌كه‌م: ئه‌گه‌رلیژنه‌ی كاروباری دادوه‌ران سه‌یری كرد ئه‌و كاره‌ی دراوه‌ته‌ پاڵ دادوه‌ره‌كه‌ تاوانێك یا كه‌تنێك پێكده‌هێنێ بڕیارده‌دا بیداته‌ دادگای په‌یوه‌ندیدار و دوای ئه‌وه‌ی وه‌زیر به‌ پێی یاسای رێك وپێكی فه‌رمانبه‌رانی ده‌وڵه‌ت ده‌ستی له‌كار ده‌كێشێته‌وه‌ ئه‌وراقه‌كانی بۆ دادگا ده‌نێرێ. دووه‌م: ئه‌گه‌ر دادگای په‌یوه‌ندار بڕیاری بێگوناهی (براءه) یا مه‌ره‌خه‌سكردن (افراج)ی دادوه‌ره‌كه‌یدا یا هه‌ر بڕیارێك كه‌ داوا سزاییه‌كه‌ به‌ كۆتایی بگه‌یه‌نێ ده‌بێ به‌ پێی ئه‌م یاسایه‌ له‌ بینینی داوا رێك پێكیه‌كه‌ (الدعوی الانضباطیه‌) به‌رده‌وام بێ. سێیه‌مك ئه‌گه‌ر دادگا بڕیاری گوناهباركردنی داوه‌ركه‌ی دا لیژنه‌ ده‌بێ به‌ پێی مادده‌ی (55)ی ئه‌م یاسایه‌ سزایه‌كی رێك وپێكی گونجا و له‌گه‌ڵ ئه‌و كاره‌دا كه‌ دراوه‌ته‌ پاڵی به‌سه‌ریدا بدا.

مادده‌ی حه‌ڤده‌: 1-مه‌كته‌بی ته‌نفیزی له‌ نێوان ئه‌ندامه‌كانی خۆیدا جێگرێ و سه‌رۆك و سكرتێرێك و لێپرسراوێكی دارایی به‌ ده‌نگدانی نهێنی هه‌ڵده‌بژێرێ. 2-مه‌كته‌بی ته‌نفیزی هه‌ر مانگه‌ و جارێك كۆبوونه‌وه‌ی ئاسایی خۆی سازده‌دا و بۆیشی هه‌یه‌ له‌سه‌ر داوای سه‌رۆكه‌كه‌ی یان له‌سه‌ر داوای سێیه‌كی ئه‌ندامه‌كانی كۆبوونه‌وه‌ی نائاسایی ساز بدات.

مادده‌ی یه‌كه‌م: مه‌به‌ست له‌م وشانه‌ی خواره‌وه‌ ماناكانی ته‌نیشتیانه‌: 1. هه‌ریم: هه‌رێمی كودستانی عێراق. 2. سه‌ندیكا: سه‌ندیكای جیۆلۆجیه‌كانی هه‌رێمی كوردستانی عێراق. 3. وه‌زیر: وه‌زیری پیشه‌سازی و ووزه‌. 4. ده‌سته‌ی گشتی: هه‌موو ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی سه‌ندیكا نوێنه‌رایه‌تییان ده‌كات به‌ گوێره‌ی ئه‌م یاسایه‌. 5. ئه‌نجومه‌ن: ئه‌نجومه‌نی سه‌ندیكا. 6. لیژنه‌ی به‌رزه‌فتی: ئه‌و لیژنه‌یه‌ی كه‌ راسپێردراوه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و سكاڵانامانه‌ی كه‌ ئه‌نجومه‌ن بۆی ده‌نێرێت. 7. ده‌ست دانه‌ پیشه‌: بریتی یه‌ له‌ ده‌ست دانه‌ پیشه‌ی جیۆلۆجی به‌ گوێره‌ی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌.

مادده‌ی دووه‌م: له‌سه‌ر ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانه‌ حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ جێبه‌جێ بكه‌ن.

مادده‌ی بیست و پێنجه‌م: ئه‌ندامی لیژنه‌ی ئه‌نجومه‌ن یان لیژنه‌ی لق ئه‌گه‌ر به‌بێ عوزری ره‌وا له‌ سێ دانیشتنی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك یان پێنج دانیشتنی په‌رت و بڵاودا غائب بوو ئه‌و كاته‌ به‌ ده‌ست له‌ كاركێشراوه‌ داده‌نرێت.

یه‌كه‌م: 50 دینار وه‌ك ره‌سمێكی بڕواوه‌، له‌ كاتی جێ به‌جێ كردنی ئه‌م داواكارییانه‌ی خواره‌وه‌ وه‌رده‌گیرێ كه‌ تایبه‌تن به‌ تۆماركردنی خانوو وبه‌ره‌. 1/نیشان كردنی وه‌سیه‌تنامه‌ له‌ تۆماری خانوو به‌ره‌دا له‌سه‌رده‌می ژیانی سه‌ر وه‌سیه‌ت دا. 2/گۆڕینی سه‌روه‌سیه‌ت یا سه‌رپه‌رشت یا چاودێر یا گۆڕینی وه‌قف له‌باره‌ی سه‌رپه‌شتی و به‌رێوه‌بردن یان ئه‌و لایه‌نه‌ی كه‌ له‌سه‌ری وه‌قف ده‌كرێ. 3/تۆماركردنی لابردنی خانووبه‌ر یا دارودره‌ختی رووێنراو له‌سه‌ر زه‌وی خانوو به‌ره‌كه‌. 4/تۆماركردنی گۆڕانكاریی رێگه‌ی به‌كارهێنانی خانووبه‌ره‌. 5/پشكنین و رووپێوكردن یا چه‌سپاندنی سنووری خانووبه‌ره‌. 6/نیشان كردنی ئه‌و مافانانه‌ی كه‌ له‌ ناشتنی تۆماركراوی داروده‌رخت وه‌ده‌ست دێن به‌ جۆرێكی بن بڕكراو یان وازلێهێنان به‌ قه‌ره‌بووكردن یان بێ قه‌ره‌بووكردن.

مادده‌ی بیست و حه‌وته‌م: ده‌بێ وه‌زیره‌ تایبه‌تمه‌نده‌كان حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ جێبه‌جێ بكه‌ن.

مادده‌ی بیست و هه‌ژده‌یه‌م: ئه‌م یاسایه‌ له‌ رۆژی ده‌رهێنانیه‌وه‌ جێ به‌جێ ده‌كرێ و له‌ رۆژنامه‌ی ره‌سمیش بڵاو ده‌كرێته‌وه‌.

مادده‌ی بیست و حه‌وته‌م: هه‌ر كه‌سێك ئه‌مانه‌ بكات بۆ ماوه‌یه‌ك به‌ند ده‌كرێ كه‌ له‌ساڵێك كه‌متر نه‌بێ و غه‌رامه‌یه‌كیشی لێ وه‌رده‌گیرێ كه‌ له‌100،000 سه‌د هه‌زار دینار كه‌متر نه‌بێ و له‌ 500،000 پێنج سه‌د هه‌زار دیناریش زیاتر نه‌بێ: یه‌كه‌م: ده‌ستی به‌سه‌ر سه‌ندووقه‌كانی ده‌نگدان یان كاغه‌زه‌كانی ده‌نگدان یان تۆماری ده‌نگده‌راندا گرت یان شاردییه‌وه‌ یان له‌ناوی برد یان تێكیدان یان دزینی. دووه‌م: له‌ڕێگای به‌كارهێنانی هێز یاخود هه‌ڕه‌شه‌وه‌ پابه‌ندی ئازادی هه‌ڵبژاردن یان سیسته‌مه‌كه‌ی نه‌بوو.

مادده‌ی یه‌كه‌م: كارنه‌كردن به‌ حوكمه‌كانی یاسای به‌كرێدانی خانووبه‌ره‌ی ژماره‌ (9)ی ساڵی 2008 درێژ ده‌كرێته‌وه‌ بۆ ماوه‌ی یه‌ك ساڵی تر له‌ رۆژی 15/7/2012ه‌وه‌.

مادده‌ی حه‌ڤده‌یه‌م: پووخته‌ی داهاتی لیژنه‌ له‌ یانسیبه‌كه‌ و داهاته‌ كانی تری به‌ پێی، له‌ پێشتری (الاولوبه‌) و پلان و نه‌خشه‌ سه‌لمێنراوه‌كان له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌ بۆ پرۆژه‌كانی گه‌شه‌ پێدان و ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ی كوردستانی عێراق ته‌رخان ده‌كرێ.

مادده‌ی شازده‌یه‌م: داهاته‌كانی لیژنه‌ ئه‌متنه‌ ده‌بن: 1-ئه‌و قه‌رزانه‌ی له‌ لایه‌ن وه‌زاره‌تی دارایی یه‌وه‌ ده‌یدرێتێ. 2-داهاتی راسته‌خۆ یانسیبه‌كه‌. 3-سوودی سپێردراو (ودائع) و پاره‌ كاشه‌كانی خۆی. 4-ئه‌و پاره‌یه‌ی به‌ پێی ئه‌م یاسایه‌ له‌ قازانجی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌رده‌كرێ كه‌ بلیته‌كه‌ی بۆ ده‌رچووه‌. 5-هه‌ر داهاتیكی تر كه‌ لیژنه‌ دوای بڕیار له‌ سه‌ردانی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران قبوولی ده‌كا.

مادده‌ی بیست و شه‌شه‌م: پێویسته‌ ئه‌ندام له‌م كارانه‌ دووركه‌ویته‌وه‌: یه‌كه‌م: كه‌م ته‌رخه‌می كردن یاخوود گرفت خستنه‌ پێش پیاده‌ كردنی یاساكان و ئه‌و پێره‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیدارن به‌ سه‌ندیكا و ئه‌و رێنمایی و بڕیارنه‌ی كه‌ ده‌ری ده‌چوینێت. دووه‌م: ده‌ستدانه‌ پیشه‌ به‌ بێ نوێكردنه‌وه‌ی ئابوونه‌ی ساڵانه‌ یاخود مۆڵه‌ت. سێیه‌م: ره‌چاو نه‌كردنی ره‌وشتی پیشه‌یی و زیان گه‌یاندن به‌ رووه‌ت (سومعه‌)ی پیشه‌یی و شه‌ره‌فی، به‌ پێی ئه‌و بنه‌مایانه‌ی ل پێره‌وی ناوخۆدا هاتوون. چواره‌م: به‌ فێڵ و نادروستی به‌كار هێنانی نازناوێكی پیشه‌یی یاخود سیفه‌تێكی ناته‌واوی پیشه‌یی یان به‌ پێی یاساكان و پێره‌وه‌ ره‌چاوكراوه‌كان په‌سه‌ند نه‌كرابێ و ئاشكرا كردنی ئه‌مه‌ به‌ هه‌ر رێگایه‌ك بووبێ. پێنجه‌م: كردنی هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ی هونه‌ری له‌ ئه‌نجامی كه‌مته‌رخه‌می كه‌ زه‌ره‌رێكی گه‌وره‌ بۆ خاوه‌نی په‌یوه‌ندیداری لێ بكه‌وێته‌وه‌. شه‌شه‌م: پێ درێژ كردنی له‌ سنووری ده‌ست دانه‌ پیشه‌كه‌ی به‌ پێی ئه‌و بنه‌مایانه‌ی كه‌ له‌ پێره‌وی ناوخۆ و رێنماییه‌كانی كه‌ سه‌ندیكا ده‌ری ده‌چوێنێ.