المواد القانونية
ماددهی دووهم: 1/ به پێی ئهم یاسایه، سهندیكایهك بهناوی ((سهندیكای ژمێركار وتهدقیقكارانی ههرێمی كوردستانی عێراق)) دادهمهزرێ، كهسایهتییهكی مهعنهويی دهبێ و بارهگاكهی له ههولێری پایتهختی ههرێمدا دهبێ و، بۆیشی ههیه له جهرگهی پارێزگاكانی ههرێمدا لق بۆ سهندیكا بكاتهوه. 2/به رهزامهندی لایهنه پهیوهنددارهكان، لیژنهیهكی ئامادهكاری پێك دێ له (15) ئهندام كهمتر نهبێ، تا ههڵبژاردنی گشتيی سهندیكا وسهرپهرشتی كردنی لهماوهی (3) سێ مانگدا ئهنجام دهدرێ.
ماددهی یازدهیهم: سهرۆكی كۆر جێگرێكی دهبێ كه ئهنجومهنی كۆڕ له دهنگدانێكی نهێنی دا به زۆرینهی رههای دهنگهكان یهكێك له نێوان ئهندامه كاراكانی ههڵدهبژێرێت كه بۆ یهك جار شیاوی نوێ كردنهوه دهبێت، له كاتی ئاماده نهبوونی سهرۆكی ئهم جێگای دهگرێتهوه.
ماددهی سێ یهم: وهزارهت ئهم ئهركوفرمانانهی خوارهوه دهگرێته ئهستۆ: یهكهم: رێكخستنی بزاڤی بازرگانیی ناوخۆو دهرهكی بۆ كهرتهكانی سهربه حكومهتی ههرێمی كوردستان. دووهم: هاندانی كهرتی تایبهت و كهرتی تێكهڵ، بهجۆرێ كه بنهماكانی رهنێوهانین( عناصر الإنتاج) له نێوان شارهكانی ههرێم ودهرهوهی ههرێمدا، بهئاسانی بێن وبچن. سێیهم: بهشداری كردن له رێكخستنی پێوهندییهكانی نێوان ههرێمی كوردستان و ئهو دهوڵهت و ڕێكخراوهو كۆمپانیا بازرگانییانهدا كه خاوهن مۆركی بازرگانی و ئابوورین، بهجۆرێ كه بهرژهوهندی گهلی كوردستانی تێدابێت. چوارهم: هاندانی بهكارخستنی سهرمایهی نیشتمانی و، وهكێشكردنی سهرمایهی بیانی، بۆ ئهوهی هاندانی وهبهرهێنان و فراژوكردنی وهبهرهێنان له كهرته جۆربهجۆرهكانی ههرێمدا، زامن ببێ و، كهش و ههوای لهباری بۆ فهراههم بكرێ. پینجهم: بهرهوچاكتر گۆڕین(تگویر)و بههێزكردنی بزاڤی ئابووری و بازرگانیی كهرتی تایبهت، بهجۆرێ، كه بتوانێ رۆڵی خۆی له وهدی هێنانی ئاواتی فراژوكاریی ( التنمیه) ئابووری و بازرگانیدا، بههاودهنگی لهگهڵ كهرتهكانی ئابووریدا بگێڕێ. شهشهم: وهزارهت ههوڵ دهدات، چارهسهری باری یاسایی و ئابووریی ئهو كۆمپانیانه بكات كه ئێستا ههن و سهربه وهزارهتهكهن و كهوتوونهته ژێر دهسهڵاتی حكومهتی ههرێمهوه، كه سیاسهتی ئابووری و بازرگانی ناوخۆیان بۆ دابنێ و میكانیزمی جێبهجێكردنی وههایان بۆ بدۆزێتهوه كه لهگهڵ پێداویستهكانی بهكارخستنی ئهو سیاسهتهدا بگونجێ. حهوتهم: بهستنی رێكهوتننامهی ئیقلیمی و نێودهوڵهتیی پێویست بۆ جێبهجێكردنی سیاسهتی ئابووری و بازرگانیی ناوخۆو دهرهكی ههرێم، بهجۆرێ كه سوود به ههردوو بزاڤی ئابووری و بازرگانی ههرێم بگهیهنێ. ههشتهم: زامنكردنی هاوبهشبوونی ههرێم له دانوستان و بهستنی رێكهوتننامه و گرێبهستی ئابووری و بازرگانیی نێودهوڵهتیدا، له چوارچێوهی دانوستان و رێكهوتننامهو ئهو گرێبهستانهدا، كه دهسهڵاتی فیدراڵی بهپێی یاسا بهركارهكان پیادهی دهكات. نۆیهم: سازدانی هاودهنگی لهگهڵ ههموو وهزارهتهكانی ههرێمدا بهجۆڕێكی ئهوتۆ كه بزاڤی ئابووری و بازرگانیی بههێز بكات. دهیهم: ئهركوفرمانی تۆماركردن و ریقابهكردنی بزاڤی كۆمپانیاكانی ناوخۆو كۆمپانیای بیانی و لقهكانیان و وهكالهته بازرگانییهكان دهگرێته ئهستۆ. یازدهم: ئاڕاستهكردنی سیاسهتی بازرگانی بهرهو كاراكردنی بزاڤی رهنێوهێنهكی ( الانشگه الإنتاجیه) بۆ هاندانی بهدهرهوه فرۆشتن بهجۆرێ كه لهگهڵ بارودۆخی لهباوی ئابووریدا بگونجێ. دوازدهم: هاندان و فهراههمكردنی پشتگیری بۆ كهرتی تایبهت، ههروهها هاندانی ئهم كهرته بۆ كردنهوهو رێكخستنی پێشانگا له ههرێمداو، خۆسازدان بۆ بهشداریكردن له پێشانگا نێودهوڵهتییهكاندا. سیازدهم: مراقهبهكردنی شمهكی هاوردهو، ماددهی خۆراك و، پاراستنی بهكاربهر( المستهلك).
ماددهی ههشتهم: ناشێ ئهندامان نووسینگهی پسپۆری دابنێن به بێ ئیجازه وهرگرتن له سهندیكاوه. سهندیكا (100) سهد دینار رهسمی ساڵانهی ئهو ئیجازەيە وهردهگرێ.
ماددهی سییهم: پێوسته لهسهر وهزیره پێوهنددارهكان حوكمهكانی ئهم یاسایه بخهنه كار.
مادهی دوازدهیهم: یهكهم: دهسهڵاتهكانی سهرۆكی دادگای پێداچوونهوه ئهمانهن: 1-بهڕێوهبردنی دادگا. 2-سهۆكایهتیكردنی دهستهی سهرۆكایهتی. 3-سهرۆكایهتی كردنی دهستهی گشتی و دهستهی فراوان یا ههریهكێ له دهستهكانی دادگای پێداچوونهوه. 4-پشكنینی كار و باری دادگای پێداچوونهوه. 5-ناردنی ئهو تانووتانهی پێشكهش به دادگا دهكرێن بۆ وهرگرتنی رهسم و ئهمانهت و تۆمار كردنیان. 6-مۆڵهتدان به دادوهرانی دادگا و مووچه خۆران و كرێكارانی. 7-نووسینی راپۆرتی ساڵانه له بارهی مووچه خۆرانهوه. 8-ئیمزا كردنی نووسراوه رهسمییهكان بۆ وهزارهتهكان. دووهم: دهسهڵاتهكانی جێگری سهرۆكی دادگای پێداچوونهوه ئهمانهن: 1-بهجێهێنانی كارهكانی سهرۆكی دادگای پێداچوونهوه له كاتی ئاماده نهبوونیدا. 2-سهرۆكایهتی كردنی یهكێك له دهستهكانی دادگای پێداچوونهوه. 3-بهشداریكردن له دهستهی سهرۆكایهتی دا. 4-ئیمزا كردنی ئهو نووسراوانهی داوا كۆتایی پێهێنراوهكانی لهگهڵ بڕیارهكانی دادگای پێداچوونهوهدا پێ دهنێردرێنهوه. 5-ههر دهسهڵاتێك كه سهرۆك دهیداتێ.
ماددهی دووهم : ئامانجی ئهم یاسایه ئهوهیه كه لهچوارچێوهی چاكتركردنی سهرلهبهری( الشامل) ئابووریدا، ئیش و كاری ئهم وهزارهته له فراژوكاری( التنمیه) و بههێزكردنی بزاڤی ئابووری و بازرگانیدا، بهجۆرێ رێك بخات، كه بهكردار له سهرچاوهو وزهو توانستهكانی بهردهست، پڕ بهپێست بهرخوردار،( الاستغلال الامپل) بێت. ئهوهشی لهگهڵدا بێ كه بهپێی راو ئاواتی ههرێم پێشنیازی سیاسهتی ئابووری و بازرگانی بۆ فراژوكاری و هاوسهنگ ڕاگرتنی ئابووری و كۆمهڵایهتی پێشكهش بكات.
ماددهی چوارهم: یهكهم: له ماوهی سی رۆژ دوای رهزامهندی لهسهر داواكهی، داوا كاری به ناوكردنی شوقه یان خانووهكهی نیشتهجێبوون (10%)ی تێچووی خهملێنراوی بهرایی دهدات. دووهم: ئهو بڕه پارهیهی لهسهری دهمێنێتهوه به گوژمهی مانگانه یان ساڵانه دهیداتهوه له ماوهیهك دا كه له بیست وپێنج ساڵ تێپهرنهكات. سێیهم: ئهو كهسهی یهكه نیشتهجێبوونهكه به ناوی دهبێت بۆی ههیه دوای (10) سالأ له رۆژی بهناو كردنهكهیهوه بیفرۆشێتهوه به مهرجێك ئهو گوژمانهی له ئهستۆی ماوهتهوه، یهك جێ بیداتهوه. چوارهم: ئهگهر خاوهن یهكهی نیشتهجێبوون پێش دانهوهی ئهو گوژمانهی له ئهستۆی ماوهتهوه كۆچی دوایی كرد، میراتگرهكان لهو گوژمانه دهبووردڕێن كه له ئهستۆی كۆچكردوو دهمێنێتهوه.
ماددهی ههشتهم: ماف و پابهندی و كهل وپهل و میلاكاتی ههردوو وهزارهتی بازرگانی و پیشهسازی ههڵوهشاوه بۆ وهزارهت دهگهڕێتهوه.
ماددهی یهكهم: ماددهی سی و دووهم ههموار دهكرێ و ئهمهی خوارهوهی بۆ زیاد دهكرێ و دهبێته بڕگهی (3) بۆی: حوكمهكانی یاسای خزمهت و خانهنشینی مهدهنی كارپێكراو له ههرێم ئهو فهرمانبهرانهی ژووره بازرگانی و پیشهسازیانهی ههرێمیش دهگرێتهوه كه پێش جێبهجێكردنی یاسای ژماره (43)ی ساڵی 1989 دامهزراون و لهخزمهت كردن بهردهوامن.
ماددهی بیست و ههشتهم: یهكهم: دادگای ههرزهكاران به دهستهیهك كۆ دهبێتهوه كه به سرۆكایهتی دادوهری دادگای ههرزهكاران و ئهندامیهتی دوو ناوبچیكار (محكم) دبێ به پێی یاسای ههرزهكاران داوای تاوان دهبینێ و حوكمی تێدا دهدا. دووهم: ناوی سهرۆكی دهسته و ناوبچیكاره ئهسڵی و ئیحتیتهكان و به بهیاننامهیهك را دهگهێنرێ كه وهزیری داد لهسهر پیشنیازی سهرۆكی دادگای تێههڵچوونهوه دهری دهكا. سێ یهم: سهرپێچی (مخالفه) و كهتن په پێی حوكمی یااسی ههرزهكاران تهنیا له لایهن دادوهری ههرزهكارانهوه دهبینرێ. بهڵام دهشێ له قهزا و ناحیهكان له لایهن دداوهرانی دادگای كهتنهوه ببینرێ.
ماددهی سێزدهم: یهكهم: له كاتی دیاریكردنی ئهو غهرامانهی كه بهپێی حوكمهكانی ئهم یاسایه دهسهپێنرێن، قهبارهی ئهو سوودهی لایهنی سهرپێچیكار بهدهستیهێناوهو بڕی ئهو زیانهی بهكهسانی تر گهیشتووه، ڕهچاو دهكرێن. دووهم: ئهو غهرامانهی له ههردوو ماددهی (11-12) به نزمترین و بهرزترین ئاست، دهقیان لهسهر كراوه، له حاڵهتی گهڕانهوهی سهر سهرپێچی، ئهوا دووجا دهكرێن. سێیهم: كهسی زیانپێگهیشتوو به هۆی ئهو چالاكیانهی لهم یاسایهدا قهدهغهكراون بۆی ههیه داوای قهرهبووكردنهوه بكات له لای دادگای تایبهتمهندهوه.
ماددهی نۆیهم: ئهو فهرمانبهرهی بهشێوهیهكی فهرمی له لایهن ئهنجومهنهوه به ههماههنگی لهگهڵ وهزارهتی داد راسپێردراوه له كاتی ڕاپهراندنی ئهركهكانی له سنووری دهسهڵاتهكانی ئهنجومهن كه له سهرپێچیكردنی حوكمهكانی ئهم یاسایه دهكهوێتهوه، به ئهندامی رێكهێنانی دادگهریی ههژمار دهكرێت، لهم پێناوهشدا ئهمانهی خوارهوهی بۆ ههیه: یهكهم: مافی چوونه نێو ئهو جێگهو شوێن و دامهزراوانهی كهسی سهرپێچیكار تیایدا چالاكیهكانی خۆی كارا دهكات، و پشكنین و سهیركردنی بهڵگهنامهو تۆمارهكانی له لای ههر لایهنێكی حكومی یان ناحكومی بێت، و هێشتنهوهی ههر كامێكیان بێت یان به كۆپیكراویی بهمهرجێك له دوای كۆتایی هاتنی ووردبینی كردنیان بگهڕێندرێنهوه. دووهم: داخستنی ئهو شوێنانهی دهویسترێن پشكنینیان بۆ بكرێت له كاتی ڕوودانی ههر رێگریێك یان تهگهرهیهك له كاتی جێبهجێكردنی ئهركهكانیان، بۆ ماوهی سێ رۆژ، ئهنجومهنیش دهسهڵاتی ههیه به داخستن یان درێژكردنهوهی بۆ ماوهیهك كه له 15 پازده رۆژ تێپهر نهكات. سێیهم: لێكۆلێنهوهكردن لهگهڵ ههر كهسێك گومان بكرێت سهرپێچی حوكمهكانی ئهم یاسایه دهكات و نووسینهوهی ووتهكانی له كۆنووسێكدا كه بۆ ئهم مهبهسته دهكرێتهوه. چوارهم: ئامادهكردنی راپۆرتی پێویست بۆ ههر حاڵهتێك كه سهرپێچی بۆ حوكمهكانی ئهم یاسایه بنوێنێت.
ماددهی پێنجهم: ماددهی شهشهمی یاسایهكه ههموار دهكرێت و بهم جۆره دادێ دهخوێندرێتهوه: وهزارهتی ئاوهدان كردنهوه و نیشتهجێ بوون پهیوهست دهبێت به دروست كردنی یهكهی نیشتهجێ بوون (شوقه له ناوهندی پارێزگاكان) و (شوقه و خانووی نیشتهجێ بوون له قهزاو ناحیهكاندا) و رادهست دانیان له ماوهیهكدا كه له دوو ساڵ تێپهڕ نهكات له رۆژی دهست به بینا كردنی یهكهكانی نیشتهجێ بوونهوه.
ماددهی سێیهم: یهكهم: بڕگهی (یهكهم) له ماددهی چوارهمی یاسایهكه ههڵدهوهشێتهوه و ئهمهی دادێش جێی دهگرێتهوه: (یهكهم: وهزارهتی ئاوهدان كردنهوه و نیشتهجێ بوون فرۆشتنی یهكهی نیشتهجێ بوون (شوقه و خانووی نیشتهجێ بوون) بۆ هاووڵاتیانی كهم دهرامهت رادهگهیهنێت و بهبێ دانی پێشهكی و داواش پێشكهش به سهرۆكی یهكه ئیدارییهكان دهكرێت و، به گوێرهی پرهنسیپێك كه وهزارهت به ههماههنگی لهگهڵ پارێزگاكاندا دیاریی دهكات، تهماشای داواكان دهكرێت). دووهم: بڕگهی (دووهم)ی ماددهكه ههموار دهكرێت و بهم جۆرهی دادێ دهخوێندرێتهوه: داواكاری موڵك ههقی كڕینی شوقه یان خانووی نیشتهجێ بوون دهكهوێته ئهستۆیهوه به قیستی مانگانه یان ساڵانه له ماوهیهكدا كه له بیست و پێنج ساڵ زیاتر نهبێت، دهداتهوه.
ماددهی شهشهم: ئهگهر ماڵه دهست بهسهرداگیراكه كهوته دهست كهسانی تر پێش دهست بهسهر داگرتنهكهی به پێی بهڵێنێكی نووسراو لهلایهن كهس وكاری خاوهنه ئهسڵیهكهوه و به ئاگاداریی ئهو خاوهنه لهوكارهی بهڵێندهرهكه وپلهی خزمایهتی یهكهش نیاز پاكی ئهو كهسانهی تر رابگهیهنێ (تصرف) كردنی كڕیارهكه به ماڵهكه به حوكمی (تصرف) كردن به ئیدیعای هۆی شهرعی دادهنرێ وحوكمی مادده (1120)ی یاسای شارستانی عیراقی بهسهردا جێ بهجێ دهكرێ و نرخی زهوی و بیناكه به پێی ڕۆژی 31/12/1990 دهكرێته بنچینه بۆ قهبڵاندن.
ماددهی نۆزدهم : دهستهی گشتی له ئهنجومهنی شوورای ههرێم ئهو تایبهتمهندییانه پیاده دهكا كه دادگای پێداچوونهوه (تمیز) به پێی دهقی یاسای دادبینی شارستانی ههیهتی له كاتی تانووت لێدان له بڕیارهكانی دادگای كارگێڕیی.
ماددهی چوارهم: بۆ دامهزراندنی رێكخراوهكه مەرجە ئهم شهرتو شروتانه ههبن: 1-ئهندامانی دامهزرێنهری رێكخراوهكه نابێ له پێنج ئهندام كهمتر بن. ئهمانه داواكارییهك پێشكهش به وهزیری ناوخۆ دهكهن و ههموویان ئیمزای دهكهن. دهبێ ئههلییهتی یاساییان ههبێ و هاوپێچ لهگهڵ داواكهدا پێڕۆی ناوخۆی لهگهڵدابێ كه ئهم بهیاناتهی خوارهوهش تێدا بێ: أ-ناوی ریكخراوهكه و مهبهستی دامهزراندنی رێكخراوهكه به مهرجێ مهركهزی ئیدارهكهی لهناو ههرێمدا بێت. ب-ناو و نازناو و جنسییهت و تهمهن و پیشه و جێگای دانیشتن و ئههلییەتی زانستیی یهك به یهكی ئهندامەکان. ج-داهاتی دارایی و سهرچاوهكانی داهاتی رێكخراوهكه. د-ئهو ههیئهتانهی کە رێكخراوهكه دهنوێنن و ئیدارهكهی دهگرنه ئهستۆ، لهگهڵ روونكردنهوهی ئیش و كار و شێوازی بهگهنكردن و كۆتایی هاتنیان. 2-دهبێ مهبهست له دامهزراندنی رێكخراوهكە روون و ئاشكرا بێت و راگهیەنرابێ و لهگهڵ پێرۆی گشتیدا (النظام العام) پێچهوانه نهبێ. 3-دهبێ رێكخراوهكه به رێگا و شێوازی مهشروع و به پێی حوكمهكانی یاسا كارپێكراوهكانی ههرێم مهبهستهكانی خۆی بپێكێ و لهگهڵ پێداویستی پێرۆی حوكمی فیدراڵیش پێچهوانه نهبێ. 4-نابێ ئامانجی ئهوه بێ كه تۆوی دووبهرهكی و فهرق و جیاوازی له نێوان نهتهوه و ئایین و مهزهبه جۆر به جۆرهكاندا بچینێ.
ماددهی حهوتهم: كاری چالاكی ئابوری و بازرگانی بهو شێوهیهوه دهبێت كه نهبێته هۆی رێگهگرتن له كێبركێ یان كۆتكردنی یان زیان پێگهیاندنی تهنها بۆ حوكمهكانی ئهم یاسایه، به مهرجێك پێشێلی پهیماننامهو رێكهوتننامه نێودهوڵهتیهكانی پهسهندكراو له لایهن حكومهتی ناوهندییهوه نهكات.
ماددهی پێنجهم: یهكهم: ئهنجومهن لهسهر داوای سهرۆكی ئهنجومهن، به لایهنی كهم، مانگی دوو جار كۆدهبێتهوه، یان ههر جارێك پێویست بكات، كۆبونهوهكانیشی به ئامادهبوونی زۆرینهی ئهندامهكانی دهبێت و بڕیارهكانی به زۆرینه دهردهكات. دووهم: نابێت بۆ هیچ ئهندامێكی ئهنجومهن بهشداری بكات له گفتوگۆ یان دهنگدان له حاڵهتێكی بهردهستی ئهنجومهن ئهگهر تیایدا بهرژهوهندی ههبێت یان له نێوانی ئهو و یهكێك له لایهنهكانی پهیوهندی خزمایهتی تا پلهی چوار ههبێت، یان نوێنهرایهتی لایهنێكی كردبێت یان بكات. سێیهم: ئهنجومهن بۆی ههیه داوا بكات لهو كهسهی پشتی پێ دهبهستێت له شارهزاو پسپۆڕ له ناوهوهی یان دهرهوهی سهندیكاو یهكێتیهكان تا ئامادهی كۆبونهوهكانی ببێت بهبێ ئهوهی مافی دهنگدانیان ههبێت. چوارهم: ئهنجومهن پێڕهوی ناوهخۆ بۆ كارایی كارهكانی دادهنێت.
- تم نشر هذا القانون في جريدة الوقائع العراقية
- تأكد من مراجعة النص الرسمي للأنظمة والقوانين قبل الاعتماد عليها في المحكمة