أحكام القانون

مادده‌ی هه‌شته‌م: هه‌ر ده‌قێ پێچه‌وانه‌ی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ بێت، كاری پێ ناكرێ.

مادده‌ی نۆیه‌م: ئه‌م یاسایه‌ له‌ رۆژی بڵاوكردنه‌وه‌ی له‌ وه‌قایعی كوردستاندا، ده‌خرێته‌ كار.

مادده‌ی شه‌شه‌م: وه‌زیری ته‌ندروستی و كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی بۆی هه‌یه‌ به‌هاوته‌گبیری له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌تی دارایی و ئابووری پێكه‌وه‌ رێنمایی پێویست بۆ ئاسانكردنی وه‌ كارخستنی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ ده‌ربهێنێ.

مادده‌ی سێیه‌م: ( مادده‌یه‌كی نوێ و زیاد كراو) له‌ هه‌ر شوێنێكی ئه‌م یاسایه‌ ده‌سته‌واژه‌ی(ده‌سته‌ی ئیداری ) هاتبێت ده‌كرێته‌ (ده‌سته‌ی باڵا).

مادده‌ی بیست و سێ: لاشه‌یه‌ك گومانی نه‌خۆشییەکی په‌تا (وباْ )ی له‌سه‌ر بێ، له‌و نه‌خۆشییانه‌ی كه‌ لائیمه‌ ته‌ندروستییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان دیار كراوه‌ ناشێ توێكاری بكرێت و، له‌م باره‌دا ده‌ستوبرد دادوه‌ری لێ پێچانه‌وه‌ و لایه‌نه‌ ته‌ندروستییه‌ تایبه‌كاره‌كگانی لێ ئاگادار ده‌كرێته‌وه‌.

مادده‌ی سێ یه‌م: 1-وه‌زیر سه‌رۆكی باڵایی وه‌زاره‌ته‌ و به‌رپرسیاره‌ له‌ رێنیشاندانی له‌ كاره‌كانیدا و سه‌رپه‌رشتی و چاودێری كردنی چالاكییه‌كانی هه‌ر له‌ وێشه‌وه‌ ئه‌و بڕیارو فه‌رمان و رێنمایی یانه‌ ده‌رده‌چن كه‌ په‌یوه‌نیان به‌ ئه‌رركه‌كانی وه‌زاره‌ت و ده‌زگاكانی یه‌وه‌ له‌ رووی یاسایی و به‌رێوه‌بردنی و هونه‌ری یه‌وه‌ هه‌ی، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م یاسا و پیره‌و و رێنماییی یی كارپێكراوه‌كانی تر، هه‌ر وه‌كو له‌به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی وه‌زیراناد به‌و مانایه‌ی كه‌ ئه‌ندامێكی هاوبه‌شیه‌تی و به‌رپرسیاره‌. 2-به‌رپرسیاری وه‌زاره‌ت ئه‌و ئه‌ركانه‌ به‌جێ دێنێ كه‌ وه‌زیر بۆیانی دیاری ده‌كا.

مادده‌ی چواره‌م: وه‌زاره‌ت له‌م دام و ده‌زگا و به‌رێوه‌به‌رێتی پێكدێ: 1-نووسینگه‌ی وه‌زیر. 2-نووسینگه‌ی بریكاری وه‌زاره‌ت. 3-به‌رێوه‌به‌رێتی گشتی دیوانی وه‌زاره‌ت كه‌ له‌م به‌رێوه‌به‌رێتی یانه‌ پێكدێ: أ-به‌رێوه‌به‌رێتی ئیداره‌ و كه‌سان. ب-به‌رێوه‌به‌رێتی ی ژمێرییاری پێداچوونه‌وه‌. ج-به‌رێوه‌به‌رێتی ی نه‌خشه‌دانان و پێداچوونه‌وه‌. د-به‌رێوه‌به‌رێتی په‌یوه‌ندی. ه-دایه‌ره‌ی قانوون. 4-به‌رێوه‌به‌رێتی ی گشتی رۆشنبیری و هونه‌ر كه‌ له‌م به‌رێوه‌به‌رێتی یانه‌ پێكدێ: أ-به‌رێوه‌به‌رێتی ی دانان و وه‌رگێران و بڵاوكردنه‌وه‌. ب-به‌رێوه‌به‌رێتی ی هونه‌ره‌ شێوه‌كاریه‌كان. ج-به‌رێوه‌به‌رێتی ی سینه‌ما و زانست. د-دایه‌ره‌ی رۆشنبیری منداڵ. ه-به‌رێوه‌به‌رێتی ی هانادنی زانستی. و-به‌رێوه‌به‌رێتی ی سامانی مللی. ز-به‌رێوه‌به‌رێتی ی لێكۆلینه‌وه‌ی ئاواز و مۆسیقا. ح-به‌رێوه‌به‌رێتی ی رۆشنبیری توركمان. گ-به‌رێوه‌به‌رێتی ی رۆشنبیری ئاشووری. ی-به‌رێوه‌به‌رێتی ی رۆشنبیری له‌ پارێگاكانی هه‌رێمدا. ك-خانه‌ی جل و به‌رگی كوردی. 5-به‌رێوه‌به‌رێتی ی گشتی شوێنه‌واره‌كان كه‌ له‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌ت یه‌كانی شوێنه‌واری پارێزگاكانی هه‌رێمی پێوه‌ ده‌سپێرێ. 6- به‌رێوه‌به‌رێتی ی راگه‌یاندن كه‌ له‌م به‌رێوه‌به‌رێتی یانه‌ پێدێ: أ-به‌رێوه‌به‌رێتی ی رادیۆ و ته‌له‌فزیۆن. ب-به‌رێوه‌به‌رێتی ی ئاژانسی ده‌نگو باسی كوردستان. 7- به‌رێوه‌به‌رێتی ی گشتی وه‌رزش و لاوانی پارێزگاكانی هه‌رێمی پێوه‌ی ده‌به‌سترێته‌وه‌. 8-ده‌زگای چاپه‌مه‌نی رۆژناوه‌گه‌ری بڵاوكردنه‌وه‌ و دابه‌شكردنی كه‌ ه‌ پێی په‌یره‌وێكی تایبه‌تی داده‌مه‌زرێنێ.

مادده‌ی پێنجه‌م: وه‌زیر بۆی هه‌یه‌ لیژنه‌ی هه‌میشه‌یی كاتی به‌مه‌به‌ستی به‌دی هێنانی ئه‌و ئه‌ركانه‌ پێكبێنێ كه‌ له‌ مادده‌ی (2)ی ئه‌م یاسایه‌ داده‌نرێ.

مادده‌ی بیست و حه‌وت: هه‌ر زه‌برێكی پزیشكی دادگوزاری، ده‌شێ له‌ كاتی زه‌رووردا به‌ بڕیاری دادوه‌ری لێ پێچانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیدار و ره‌زامه‌ندی سه‌رۆكی دادگای جینایات كه‌ ئه‌و دادوه‌ره‌ی پێوه‌نده‌، له‌ پارێزگایه‌كه‌وه‌ هه‌واڵه‌ی پارێزگایه‌كی دی بكرێت.

مادده‌ی یه‌كه‌م: هه‌ر كه‌سێك كارێكی پێچه‌وانه‌ی یاسا ئه‌نجام دابێت له‌ ئه‌نجامی توندوتیژی شۆڕشگێڕانه‌ی بزوتنه‌وه‌ی رزگاری خوازی كوردستان یان به‌هۆیه‌وه‌ دژ به‌ رژێمه‌ یه‌ك له‌دوایه‌كه‌كانی عێراق یان ئه‌وانه‌ی هاوكار بوو بوون له‌گه‌ڵیددا له‌پێناو به‌رگریكردن له‌گه‌ڵ و خاكی كوردستان له‌ 11/9/1961 تاكو 4/7/1992.

مادده‌ی سێیه‌م: مادده‌ی (3)و مادده‌ی ( 47 - یه‌كه‌م) له‌ یاسای ژماره‌ (76)ی ساڵی 1983 ی چاودێری كردنی مێرد منداڵان، له‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراقدا له‌ كار ده‌خرێ و، له‌ جیاتی ئه‌و دوو مادده‌یه‌ حوكمه‌كانی مادده‌ی یه‌كه‌م و دووه‌می ئه‌م یاسایه‌ ده‌خرێته‌ به‌ركار.

مادده‌ی یه‌كه‌م: مه‌به‌ست له‌م وشانه‌ی خواره‌وه‌ بۆ مه‌به‌ستی ئه‌م یاسایه‌ ماناكانی ته‌نیشتیانه‌: 1-هه‌رێم: هه‌رێمی كوردستانی عێراق. 2-وه‌زاره‌ت: وه‌زاره‌تی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدانی هه‌رێم. 3-وه‌زیر: وه‌زیری ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدانی هه‌رێم. 4-بریكاری وه‌زاره‌ت: بریكاری وه‌زاره‌تی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدانی هه‌رێم. 5-ئه‌نجومه‌ن: ئه‌نجومه‌نی راوێژكاری و وه‌زاره‌ت.

مادده‌ی سێزه‌م: ئه‌م یاسایه‌ له‌ رۆژی 31ی مانگی مایسی 2008(رۆژی جیهانی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی جگه‌ره‌ كێشان) جێبه‌جێ ده‌كرێ وله‌ رۆژنامه‌ی فه‌رمی(وه‌قایعی كوردستان) بڵاوده‌كرێته‌وه‌.

مادده‌ی حه‌ڤده‌یه‌م: 1-ده‌شێ كه‌سێكی بیانی چه‌كی ئاگرین و عه‌تاده‌كه‌ی له‌ناو سنووری هه‌رێمدا به‌ پێی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌دا هه‌ڵبگرێ. 2-ئه‌و كه‌سه‌ هه‌ر كه‌ هاته‌ ناو هه‌رێمه‌وه‌ ده‌بێ چه‌كه‌ ئاگرین و عه‌تاده‌كه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ پسووله‌یه‌ك بدا به‌ به‌نرخترین مه‌ڵبه‌ندی پۆلیس و ده‌بێ مه‌ڵبهنده‌كه‌ش ده‌سه‌ڵاتی مۆڵه‌تدانی لێ ئاگادار بكا و خاوه‌نه‌كه‌ی بۆی هه‌یه‌ مۆڵه‌تی بۆ وه‌ربگرێ و ئه‌گه‌ر نا چه‌كه‌كه‌ و عه‌تاده‌كه‌ی له‌ كاتی ده‌رچوونه‌وه‌ی دا له‌ هه‌رێم ده‌یدرێته‌وه‌. ئه‌گه‌ریش به‌ نیازی خراپ و سه‌رپێچی كرد به‌ فه‌رمانی ده‌سه‌ڵاتی مۆڵه‌تدان ده‌ست به‌سه‌ر چه‌كه‌كه‌و عه‌تاده‌كه‌یدا ده‌گرێ له‌ سزایانه‌ی تر كه‌ به‌ پێی ئه‌م یاسایه‌ به‌سه‌ری دا ده‌سه‌پێنرێت.

مادده‌ی بیسته‌م: 1-ده‌بێ ده‌سه‌ڵاتی مۆله‌تدان به‌یاننامه‌یه‌ك له‌ ده‌زگای راگه‌یاندنه‌وه‌ بڵاو بكاته‌وه‌ دوا له‌ خاوه‌نانی ئه‌م چه‌كانه‌ بكا كه‌ به‌پێی به‌ یاننامه‌ ته‌سلیم به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی میری كراوه‌ له‌ ماوه‌ی (10) رۆژدا له‌ رۆژی بڵاوكردنه‌وه‌وه‌ بچنه‌ لای ده‌سه‌ڵاتی مۆڵه‌تدان ئه‌گه‌ر مۆڵه‌ت پێدراو نه‌بوون و مه‌رجی یاسایی یان تێدا هه‌بوو، به‌ڵام له‌ حاڵه‌تی نه‌چوونیاندا به‌ كۆتایی هاتنی ماوه‌كه‌ ده‌سه‌ڵاتی مۆڵه‌تدان ده‌ست به‌سه‌ر چه‌كه‌كانیاندا داده‌گرێ و به‌ (مستودع)ی پۆلیسیان ده‌سپێرێ. 2-له‌ حاڵه‌تی مۆڵه‌ت نه‌دانی له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی مۆڵه‌تدانه‌وه‌ به‌و بێ مۆڵه‌تانه‌ی له‌ ماوه‌ی دیاریكراوی بڕگه‌ (1)ی ئه‌م مادده‌یه‌دا مراجه‌عه‌تیان كردبوو چه‌كه‌كه‌ ده‌درێ به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ فرۆشتنی له‌سه‌ر حیسابی خاوه‌نه‌كه‌ی به‌ پێ ی حوكمه‌كانی مادده‌ی یازده‌یه‌می ئه‌م یاسایه‌.

مادده‌ی بیست و سێ یه‌م: 1-ئه‌وه‌ی مۆڵه‌تی چه‌كی ئاگرینی هه‌بێ و له‌ ماوه‌ی (90) له‌ رۆژی كۆتایی هاتنی ئه‌و ماوه‌یه‌ی له‌ مادده‌ی (9)ی ئه‌م یاسایه‌دا دیاری كراوه‌ به‌ غه‌رامه‌یه‌ك كه‌ له‌ پێنج سه‌د دینار كه‌متر نه‌بێ و له‌ هه‌زار دینار زیاتر نه‌بێ سزا ده‌درێ. 2-پارێزگاره‌كان ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری كه‌تن (جنحه‌) یان بۆ سه‌پاندنی ئه‌و غه‌رامه‌یه‌ی بڕگه‌ (1)ی ئه‌م مادده‌یه‌ ده‌درێتێ.

مادده‌ی دووه‌م: وه‌زاره‌ت ئه‌م ئه‌ركانه‌ به‌جێ دێنێ: 1-پێشنیاز كردنی نه‌خشه‌ی گشتی ی سیاسه‌تی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدانی هه‌رێم له‌ بواری دروستكردنه‌وه‌ی شار و گوند و خانووبه‌ره‌ رووخێنراوه‌كان و رێگا و پردیش له‌ سنووری كه‌رته‌كانی ئه‌و پرۆژانه‌ی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ كه‌ به‌ وه‌زاره‌ت سپێردراون. 2-جێبه‌جێكردنی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی بۆ وه‌زاره‌ت بڕیار دراوه‌ پێشنیاز كردنی نه‌خشه‌ی ساڵانه‌و مام ناوه‌ندی و درێژخایه‌نی پێویست بۆ جێ به‌جێكردنیان. 3-دانانی سكێچ و به‌رنامه‌ی كار بۆ نه‌خشه‌ سه‌لمێنراوه‌كان و جێبه‌جێكردنی ئه‌و پرۆژانه‌ی پابه‌ندیانن به‌ شێوه‌ی جێبه‌ جێ كردنی راسته‌وخۆ له‌ لایه‌ن ده‌زگاكانی وه‌زاره‌ته‌وه‌ یا سپاردنیان به‌ كۆمپانیاكان یا ئه‌و لایه‌نانه‌ی په‌یوه‌ندیدار و پسپۆرن بۆ جێبه‌جێ كردن. 4-وه‌زاره‌ت بۆی هه‌یه‌ به‌ سیفه‌تی به‌ڵنده‌ر (مقاول)پرۆژه‌ی هه‌ر لایه‌نێكی ناو هه‌رێم له‌ رێگه‌ی ده‌زگا جێبه‌جێكار و سكیچكێشه‌كانییه‌وه‌ جێبه‌جێ بكا. 5- به‌ڵێن به‌ستن (التعاقد) له‌ گه‌ل كارمه‌ندانی بیانی یا كۆمپانیاو دام و ده‌زگا پسپۆریه‌كان بۆ كاركردن له‌ فه‌رمانگه‌كانی وه‌زاره‌تدا یا ته‌واو كردنی ئه‌و هه‌نده‌ كارانه‌ی پێ یان سپێردراوه‌، ئه‌مه‌ش به‌ په‌سه‌ند كردن له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌. 6-پێشنیاز كردنی نه‌خشه‌ و پرۆژه‌ی گه‌شه‌ له‌ چوار چێوه‌ی نه‌خشه‌ گشتییه‌كانی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدان و جێبه‌جێ كردنیان به‌ رێكخستن له‌گه‌ل لایه‌ن و وه‌زاره‌ته‌ په‌یوه‌نداره‌كاندا. 7-به‌گه‌ر خستنی ئه‌و داهاتانه‌ی له‌ هه‌ندێ له‌ چالاكی یه‌كانی وه‌زاره‌ته‌وه‌ ده‌ست ده‌كه‌ون بۆ مه‌به‌ستی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان ئه‌ویش دوای په‌سه‌ند كردنی له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌.

مادده‌ی سێیه‌م: بڕگه‌ی (سێیه‌م) له‌ مادده‌ی چواره‌می یاساكه‌ هه‌موار ده‌كرێ و، به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ ده‌خوێندرێته‌وه‌: (سێیه‌م: بڕوانامه‌ی به‌كالۆریۆسی له‌ ده‌رمانسازیدا وه‌رگرتبێ).

مادده‌ی چواره‌م: حوكمه‌كانی مادده‌ی ( چواره‌م)ی یاسای به‌كرێدانی خانوبه‌ره‌، له‌هه‌رێمی كوردستان ـ عیراقدا له‌كار ده‌خرێن و، ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ جێیان ده‌گرنه‌وه‌: یه‌كه‌م: نابێ ساڵانه‌ی ئه‌و خانوبه‌رانه‌ی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌، له‌و گرێبه‌ستانه‌ی كه‌دوای به‌ركاربوونی ئه‌م یاسایه‌ مۆرده‌كرێن، له‌م رێژانه‌ی خواره‌وه‌ زێتربن: 1/ (4%) چوار له‌سه‌دی به‌های گشتی ئه‌و خانوبه‌ره‌ یان ئه‌و شوققانه‌ی بۆ نیشته‌نی ئاماده‌كراون و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش به‌كرێ ده‌درێن. 2/ (6%) شه‌ش له‌سه‌دی به‌های گشتی ئه‌و خانوبه‌ره‌ یان ئه‌و شوققانه‌ی كه‌ ژوور،ژوور، بۆنیشته‌نی به‌كرێ ده‌درێن. 3/ (8%) هه‌شت له‌سه‌دی به‌های گشتی ئه‌و خانوبه‌ره‌ یان ئه‌و شوققانه‌ی كه‌ بۆ مه‌به‌ستی غه‌یری نیشته‌نی به‌كرێ ده‌درێن. دووه‌م: كرێی ساڵانه‌ی ئه‌و خانوبه‌رانه‌ی كه‌حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌، له‌و گرێبه‌ستانه‌ی پێش به‌ركاربوونی ئه‌م یاسایه‌ مۆركراون، به‌پێی ڕێژه‌كانی بڕگه‌ی (یه‌كه‌م)ی سه‌ره‌وه‌ هه‌موار ده‌كرێت. سێیه‌م: مه‌به‌ست له‌به‌های گشتی خانوبه‌ره‌ له‌م یاسایه‌دا كۆی به‌های زه‌ویه‌كه‌و بینایه‌كه‌یه‌ له‌وكاته‌دا كه‌ ده‌سه‌ڵاتی دارایی بۆ جێبه‌جێكردنی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ ده‌یخه‌ملێنێ.

مادده‌ی چواره‌م: به‌رێوه‌به‌رێتی یه‌كانی دیوانی و دام و ده‌زگاكانیان: 1-به‌رێوه‌به‌رێتی گشتی دیوان: فه‌رمانبه‌رێك به‌ پله‌ی به‌رێوه‌به‌ری گشتی كه‌ باوه‌ر نامه‌ی سه‌ره‌تایی و زانكۆی هه‌بێ سه‌رۆكایه‌تی ده‌كا و به‌رێوه‌به‌رێتی یانه‌ی پێوه‌ ده‌به‌سترێته‌وه‌. أ- به‌رێوه‌به‌رێتی كاروباری ئیداره‌ و كه‌سان. ب- به‌رێوه‌به‌رێتی كاروباری ئیداری. ج- به‌رێوه‌به‌رێتی چاودێری پێداچوونه‌وه‌ی دارایی. 2- به‌رێوه‌به‌رێتی گشتی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان: فه‌رمانبه‌رێك به‌ پله‌ی به‌رێوه‌به‌ری گشتی كه‌ باوه‌ر نامه‌ی سه‌ره‌تایی زانكۆی هه‌بێ و له‌ كارمه‌ندان و پسپۆران بێ سه‌رۆكایه‌تی ده‌كا و به‌رێوه‌به‌رێتی یه‌كانی ئاوه‌داتكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدانی پارێزگاكانی پێوه‌ ده‌به‌سترێته‌وه‌.