بهناوی خودای بهخشندهو میهرهبان
بهناوی گهلهوه
پهرلهمانی كوردستان- عێراق
پشت به حوكمهكانی بڕگه (1)ی ماددهی (56) و ماددهی (53) یاسای ژماره (1) ی ساڵی 1992ی ههموار كراوو، لهسهر ئهوهی كه ئهنجومهنی وهزیران بهرچاوی خستووه، پهرلهمانی كوردستان-عێراق له دانیشتنی ئاسایی ژماره (12)ی رۆژی 3/5/2011، بڕیاری دانانی ئهم یاسایهیدا:
یاسای ژماره (5)ی ساڵی 2011
یاسای دهزگای ئاسایشی ههرێمی كوردستان-عێراق
ماددهی یهكهم:
مهبهست لهم زاراوه و دهستهواژانهی دادێن، واتاكانی بهرامبهریانه بۆ مهبهستی ئهم یاسایه:
یهكهم: ههرێم: ههرێمی كوردستان-عێراق.
دووهم: سهرۆكایهتیی وهزیران: سهرۆكایهتیی ئهنجومهنی وهزیرانی ههرێمی كوردستان- عیراق.
سێیهم: دهزگا: دهزگای ئاسایشی ههرێمی كوردستان- عیراق.
چوارهم: سهرۆكی دهزگا: سهرۆكی دهزگای ئاسایشی ههرێمی كوردستان- عیراق.
پێنجهم: جێگری سهرۆكی دهزگا: جێگری سهرۆكی دهزگای ئاسایشی ههرێمی كوردستان- عیراق.
ماددهی دووهم:
دهزگایهك له ههرێمدا به ناوی دهزگای ئاسایشی ههرێمی كوردستان دادهمهزرێت و خاوهن كهسایهتیی مهعنهوی و سهربهخۆیی دارایی وكارگێڕی دهبێت و بودجهی تایبهتیشی دهبێت و به سهرۆكایهتیی ئهنجومهنی وهزیرانهوه گرێ دهدرێت.
ماددهی سێیهم:
دهزگا به ههماههنگی لهگهلأ لایهنانی پهیوهندیدار، ئهم ئهركانهی دادێن جێبهجێ دهكات:
یهكهم: پاراستنی ئازادیی گشتی و تایبهت به گوێرهی بنهماكانی دیموكراسی و مافی مرۆڤ.
دووهم: ئاسایشی دهزگاكانی دهستووری و یاسایی(پهرلهمان، حكومهت، دادوهری) له ههرێمدا، ههروهها كهسایهتی و دهزگاكان و هی دیكه.
سێیهم: پاراستنی ئاسایشی كاری سیاسی و مهدهنی وپیشهیی له ههرێمدا.
چوارهم: پاراستنی ئابووریی نیشتیمانی.
پێنجهم: مسۆگهر كردنی ئاسایشی فڕۆكهخانهو بهنداوو دامهزراوهكانی نهوت و دهروازهكانی سنوور.
شهشهم: پارێزگاری كردن له كهلهپوورو كولتووری گهلی كوردستانی عیراق به تێكڕای پێكهاتهكانی نهتهوهیی و ئایینی و مهزههبییهوه.
حهوتهم: كۆ كردنهوهی زانیاری و دهست نیشان كردنی جموجۆڵهكان لهبارهی ههڕهشهی ناوخۆ بۆ سهر ئاسایشی نیشتیمانی له ههرێمدا و ههڵسهنگاندن و رووبهڕوو بوونهوهی.
ههشتهم: بهدی هێنانی ئاسایش وئارامیی كۆمهڵایهتی و نههێشتنی تاوانی بهرنامهڕێژكراوهكان به ههموو جۆرهكانییهوه، ههروهها نههێشتنی تاوانی تیرۆر و مادده هۆشبهرهكان.
نۆیهم: مسۆگهر كردنی ئاسایش و سهلامهتی و نهێنیی گهیاندن و سهلامهتیی هاتن و چوون له ههرێمدا.
دهیهم: پارێزگاری كردن له شوێنانی خوداپهرستی و جێگهی ئایینی و دابین كردنی ئاسایشیان.
یازدهیهم: مسۆگهر كردنی ئاسایش و سهلامهتیی ناوهندهكانی گهشتیاری و جێگهكانی شوێنهوار و مێژوویی و شوێنهوارهكان.
دوازدهیهم: پاراستنی ئاسایشی خۆراك و تهندروستی له ههرێمدا.
سێزدهیهم: پاراستنی شوێنی كارو بوونی رێكخراوهكانی نێودهوڵهتی وكارمهندانی نێودهوڵهتی و پاراستنی شاندی دیپلوماسی وشاندی دیكه، ههروهها نێردهی كونسوڵخانهكان و فهرمانبهران وئهندامانی خێزانهكانیان له ههرێمدا.
چواردهیهم: بهدواداچوونی پرسی پهنابهر و كۆچبهر ونیشتهجێ بووان و میوانانی بیانی له ههرێمدا.
پازدهیهم: ئاڵۆگۆڕكردنی تاوانبار و تۆمهتباران و رادهست كردنی دۆسیهكانیان له نێوان دهزگاكانی ههرێم و دهزگاكانی فیدرالدا، به گوێڕهی ئهو میكانیزمهی یاسا دیاریی دهكات.
ماددهی چوارهم:
یهكهم: سهرۆكی دهزگا:
به سهرۆكی باڵای دهزگا دادهندرێت و خاوهنی دهسهڵاتی كارگێڕی ودارایی ویاسایی پێویست به بهڕێوهبردنی دهزگایه و له پلهی وهزیردا دهبێت و له لایهن سهرۆكایهتیی ئهنجومهنی وهزیرانهوه كاندید دهكرێت و به مهرسوومی ههرێمی دادهمهزرێت.
دووهم: جێگری سهرۆكی دهزگا:
سهرۆكی دهزگا، جێگرێكی به پلهی بریكاری وهزارهت دهبێت، له لایهن سهرۆكایهتیی ئهنجومهنی وهزیرانهوه كاندید دهكرێت و به مهرسوومێكی سهرۆكایهتی ههرێم دادهمهزرێت و ئهو دهسهڵاتهش پیاده دهكات كه له لایهن سهرۆكی دهزگاوه پێی دهدرێت، ئهركهكانی سهرۆكی دهزگا له كاتی ئاماده نهبوونیدا دهگرێته ئهستۆ.
ماددهی پێنجهم:
یهكهم: ئهنجومهنی دهزگا پێك دێت له:
1- سهرۆكی دهزگا سهرۆك.
2- جێگری سهرۆكی دهزگا جێگر.
3- بهرێوهبهرانی گشتی ئهندام.
4- ئهنجومهن بۆی ههیه له كاتی پێویستدا پهنا بباته بهر شارهزایان، بهبێ ئهوهی مافی دهنگدانیان ههبێت.
دووهم: ئهنجومهن كۆبوونهوهی دهوری دهبهستێت و بۆی ههیه له كاتی پێویستدا كۆبوونهوهی نائاسایی گرێ بدات و بڕیارهكانیشی به زۆرینه دهردهچن و له كاتی یهكسان بوونی دهنگدا، ئهو لایهنه قبوولأ دهكرێت كه سهرۆك دهنگی لهگهڵ داوه.
ماددهی شهشهم:
پێكهاتهكانی دهزگا:
دهزگا بریتییه له:
یهكهم: ئهم بهڕێوهبهرایهتییه گشتیانهی دادێن:
1- بهڕێوهبهرایهتیی گشتی دیوان.
2- بهڕێوهبهرایهتیی گشتیی ئاسایش.
3- بهڕێوهبهرایهتیی گشتیی ئاسایش سیاسی.
4- بهڕێوهبهرایهتیی گشتیی نههێشتنی هۆشبهر.
5- بهڕێوهبهرایهتیی گشتیی ئاسسایشی فڕۆكهخانهو دهروازه سنووریهكان دامهزراوهكانی نهوت و بهنداو.
دووهم: پهیمانگای پهرهپێدانی ئاسایش، ئهفسهرێك كه پلهكهی له پلهی عهمید كهمتر نهبێت، سهرۆكایهتی دهكات و دهبێ بڕوانامهی بهكالۆریۆسی بهدهست هێنا بێت.
ماددهی حهوتهم:
ئهركهكانی ئهنجومهنی دهزگا:-
یهكهم: سهرپهرشتی كردنی بهڕێوه چوونی كارو، دهركردنی بڕیاری پێویست لهم بارهیهوه.
دووهم: دانانی پهیڕهوی ناوخۆ بۆ دهزگا، به ههماههنگی لهگهلأ ئهنجومهنی ئاسایشی ههرێم.
سێیهم: بڕیاری پێكهێنان یان ههڵوهشاندنهوه یان لێكدانی بهڕێوهبهرایهتییهگشتییهكان و بهش و هۆبهكانی گرێ دراو به دهزگاوه له كاتی پێویستدا.
چوارهم: ئاماده كردنی بودجهی دهزگا
ماددهی ههشتهم:
كاروباری دهزگا:-
یهكهم: دامهزراندنی بهڕێوهبهرانی گشتی له دهزگا له لایهن سهرۆكایهتیی ئهنجومهنی وهزیرانهوه به گوێڕهی یاساكانی كار پێ كراو دهبێت، به مهرجێك شارهزایی وپسپۆری و ساڵانی راژهو دهست پاكی رهچاو بكرێن و پلهشیان له پلهی عهمید كهمتر نهبێت.
دووهم: بهڕێوهبهران له دهزگادا له لایهن سهرۆكهكهیهوه به راسپاردهی ئهنجومهنی دهزگا دادهزمهزرێن، به مهرجێك له ههڵبژاردنهكهدا شارهزایی وپسپۆری و ساڵانی راژهو دهست پاكی رهچاو بكرێن و پلهشیان له پلهی موقهدهم كهمتر نهبێت.
سێیهم: ژمێریاریی دهزگا له ژێر وردبینی و چاودێریی لیژنهیهكی تایبهتدا دهبێت، كه له لایهن سهرۆكایهتیی ئهنجومهنی وهزیرانهوه بۆ ئهو مهبهسته پێك دههێندرێت.
چوارهم: ههموو ئهو یاسایانهی بهسهر هێزهكانی ئاسایشی ناوخۆدا پهیڕهو دهكرێن، بهسهر ئهفسهرو كارمهندانی دهزگای ئاسایشی ههرێمی كوردستانیشدا پیاده دهكرێن.
ماددهی نۆیهم:
سهرۆكی دهزگا بۆی ههیه رێنمایی پێویست بۆ جێبهجێ كردنی حوكمهكانی ئهم یاسایهو پهیڕهوی ناوخۆی تایبهت به دهزگاكه دهربكات.
ماددهی دهیهم:
خزمهتكردن له دهزگاكهدا و مهرجهكانی وهرگرتن تێیدا، لهسهر بنهمای لێهاتوویی و شیاوی و دهست پاكی دهبێت (الكفاءه والمۆهلات و النزاهه)، بهبێ گوێدان به بنهماكانی ناسنامهی نهتهوهیی و ئایینی وسیاسی.
ماددهی یازدهم:
یاسای دهستهی گشتیی ئاسایشی ههرێمی كوردستان ـ عیراق ژماره (46) ی ساڵی 2004ی ئاسایشی ههڵدهوشێتهوه.
ماددهی دوازدهیهم:
كار به دهقی هیچ یاسا یان بڕیارێك ناكرێت كه لهگهلأ حوكمهكانی ئهم یاسایهدا ناكوك بێت.
ماددهی سێزدهیهم:
پێویسته ئهنجومهنی وهزیران و لایهنه پهیوهندیدارهكان حوكمهكانی ئهم یاسایه جێبهجێ بكهن.
ماددهی چواردیەم:
ئهم یاسایه له رۆژی بڵاو كردنهوهی له رۆژنامهی فهرمیی (وهقایعی كوردستان) دا كاری پێ دهكرێت.
محمد قادر عبدالله
(د. كهمال كهركووكی)
سهرۆكی پهرلهمانی كوردستان-عێراق
هۆیهكانی دهرچوون
پاڵپشت به رهوتی دیموكراسی و دامهزراوهیی كه گهلی كوردستان باوهڕی پێیهتی و بۆ بهدهنگهوه چوونی ههموو خواستێكی هاووڵاتیانی ههرێم له رووی دهستهبهر بوونی ئاسایش و ئارامی و ئازادی و خۆشگوزهرانی، بۆ رێكخستنی ئهرك و دهسهڵات و پسپۆرایهتی وپێكهاتهكانی دهزگاكانی ئاسایش له ههرێمی كوردستان و له پێناو چهسپاندنی كۆڵهكهكانی سیستهمێكی ئاسایش نیشتیمانیی كارا و رێك و پوخت، هاوشان بێت لهگهلأ ئاستهنگهكانی ئاسایشی ناوخۆو دهرهكیی، به گوێرهی بنهماكانی دهستوورو یاساو دیموكراسی و پهیماننامهكانی جیهانیی مافی مرۆڤ كه حكومهتی ههرێمی كوردستان باوهڕی پێیانه، ئهم یاسایه دهرچووێندرا.